BÀI 431: HỆ THỐNG TƯ PHÁP MỸ

Friday, March 27, 2026

Ngành tư pháp bình thường ‘bí mật’, kín đáo nhất, có tính chuyên môn nhất, nên cũng ít người hiểu nhất. Nhưng trong thời gian qua, bất thình lình tư pháp nổi bật lên vì TT Trump liên tục bị kiện cả ngàn vụ, và trong đại đa số trường hợp, lãnh đủ những phán quyết bất lợi, nhưng phần lớn những phán quyết này lại bị các tòa trên lật ngược, khiến mọi người có cảm tưởng tư pháp bây giờ đã trở thành phe đảng chống hay bênh Trump, không còn biết Hiến Pháp hay luật lệ hiện hành gì nữa. Ta cần tìm hiểu rõ hơn về hệ thống tư pháp Mỹ.

Ở đây, xin phép được nói ngay: VL này không phải luật gia, mù tịt về luật, chỉ viết dựa trên tìm hiểu cá nhân, có thể có nhiều sai sót, nếu được các luật gia cao minh chỉ dạy, rất cám ơn.

Bỏ qua những phê bình đơn giản theo phe phái, hệ thống công lý của Mỹ cực kỳ phức tạp, mà lại còn có nhiều đặc tính độc đáo, khó hiểu trên thế giới, chỉ gia tăng thêm những thành kiến phe đảng.

Theo nhiều chuyên gia luật, hệ thống công lý của Mỹ có hai điểm tiêu biểu, thứ nhất cực kỳ rắc rối, chằng chịt khó hiểu, và thứ nhì không giống bất cứ xứ nào khác, tuy phần ra đời từ những luật rất xưa của Anh Quốc.

A. NỀN TẢNG PHÁP LÝ

Định nghĩa và giới hạn nhất định của ngành tư pháp đều được viết giấy trắng mực đen trên Hiến Pháp liên bang cũng như tiểu bang, ở đây, xin miễn viết lại.

B. QUYỀN LỰC

Trên căn bản, hệ thống công lý hay tư pháp Mỹ đặt nền tảng trên nguyên tắc ‘tam quyền phân lập’, với 3 cơ chế cân bằng quyền lực, theo dõi và kiểm soát lẫn nhau:

lập pháp (quốc hội) ra luật trị quốc;
hành pháp (TT và nội các) áp dụng luật để trị quốc;
tư pháp (tòa án) theo dõi và kiểm tra cả lập pháp và hành pháp để bảo đảm sự tôn trọng Hiến Pháp, không lạm quyền.

C. NGUYÊN TẮC CHỈ ĐẠO

Công lý Mỹ được đặt trên một số nguyên tắc chỉ đạo, coi như nền tảng. Những nguyên tắc quan trọng nhất:

Không ai có quyền ‘ngồi xổm’ trên luật pháp. Tất cả công dân Mỹ, tất cả những người sống trên đất Mỹ, kể cả du khách và di dân lậu, từ anh vô gia cư tới tổng thống, đều chịu sự chi phối của luật pháp;
Không ai có tội cho tới khi bị một tòa án chính thức kết án có tội, tất cả mọi truy tố của công tố hay đại bồi thẩm đoàn đều không có nghĩa là đã có tội;
Không ai có quyền cãi ‘tôi không biết đó là phạm luật’, tất cả mọi người đều được ‘giả định’ như biết hết mọi luật, nếu không biết thì có quyền thuê luật sư bào chữa cho mình;
Tất cả truy tố, kết án, đều phải tuân thủ theo đúng quy trình pháp lý -due process;
Khi bị cảnh sát hay FBI bắt, tất cả đều có quyền giữ im lặng, trong khi tất cả những lời nói nếu có, đều có thể dùng để truy tố trước tòa;
Người dân tuyệt đối không có quyền cãi, chống cự nhất là bằng bạo lực nhân viên cảnh sát hay FBI -hay ICE- thi hành phận sự; nếu chống cự hay trốn chạy, có thể bị bắn chết ngay tại chỗ, hay ít nhất bị bắt giam truy tố ra tòa, đi tù.

D. TỔ CHỨC

1. Công tố -prosecutors-

Các công tố đóng vai quyết định khi nào là phạm tội, khi nào cần truy tố ra tòa, khuyến cáo trừng phạt như thế nào, tới mức nào, sau khi điều tra sự kiện, trên căn bản, dựa trên điều tra của cảnh sát địa phương và FBI của liên bang. Công tố cũng có quyền ‘điều đình’ với can phạm để miễn ra tòa -out of court settlement-, chịu trừng phạt nào đó, hầu hết là nhẹ hơn khi ra tòa.

Công tố có nhiều cấp: a) công tố liên bang, b) tiểu bang, c) quận -district, tùy theo tội cấp nào. Công tố liên bang thường do TT đề cử mãn đời, với phê chuẩn của thượng viện. Công tố tiểu bang hay quận thì tùy tiểu bang, có khi được thống đốc đề cử và thượng viện tiểu bang phê chuẩn, nhưng phần lớn được bầu, gây nên nhiều tranh cãi chính trị phe đảng.

Còn có công tố đặc biệt -special prosecutor-, do hành pháp hay lập pháp bổ nhiệm với trách nhiệm đặc biệt về một vụ nào đó, như công tố đặc biệt Jack Smith điều tra Trump, công tố Robert Hur điều tra Biden,… Công tố đặc biệt thường chịu áp lực chính trị rất lớn, nhiều khi biến thành công cụ chính trị luôn, kiểu như phe CH bổ nhiệm công tố đặc biệt để truy tố một chính khách DC, hay ngược lại, phe DC bổ nhiệm công tố đặc biệt để vồ một ông/bà CH.

Chỉ trích: Công tố quá rộng quyền trong việc lấy quyết định của họ, truy tố hay không, truy tố tội gì,… Điển hình là công tố Jack Smith quyết định truy tố Trump, rồi sau khi Trump đắc cử TT thì lại lật ngược, thu hồi việc truy tố Trump; hay công tố Robert Hur quyết định không truy tố Biden vì Biden bị cho là quá lú lẫn, không còn khả năng ra tòa, sau khi xác nhận Biden đã vi phạm luật.

2. Bồi thẩm đoàn -jury-

Quy chế bồi thẩm đoàn là quy chế độc đáo nhất, chỉ có Mỹ mới có, dựa trên nguyên tắc người dân bình thường nhận định dữ kiện với con mắt bình thường rồi quyết định có tội hay không có tội.

Có hai loại bồi thẩm đoàn:

bồi thẩm đoàn -trial jury- các vụ án dân sự -civil- hay hình sự -criminal- thông thường là qua biểu quyết nhất trí -unanimous- của 12 thành viên, có tính cách quyết định có tội hay không có tội, quan tòa sau đó mới tuyên án dựa trên quyết định của bồi thẩm đoàn; việc tuyển chọn thành viên bồi thẩm đoàn được thực hiện qua việc lấy tên cả trăm người từ niên giám điện thoại, đưa danh sách cho quan tòa phỏng vấn rồi chọn, sau đó danh sách của quan tòa được đưa cho luật sư hai bên chấp thuận hay không; họ được chọn trên nguyên tắc là những người không biết gì về vụ án, không quen biết gì với can phạm và không có thành kiến gì, chẳng hạn như ủng hộ hay chống phá thai, ủng hộ hay chống án tử hình,…
đại bồi thẩm đoàn -grand jury- là một cơ chế có trách nhiệm và quyền hạn hoàn toàn khác. Đại bồi thẩm đoàn ở đây có vẻ đóng vai công tố, quyết định đáng truy tố hay không. Khác với bồi thẩm thường, đại bồi thẩm đoàn không có tiếng nói quyết định là có tội hay không để quan toàn kết án, mà chỉ giới hạn trong việc nhận định có đáng truy tố ra tòa hay không, quyền quyết định tối hậu, kết án ra sao vẫn là quyền của quan tòa. Đại bồi thẩm đoàn không có trách nhiệm hay vai trò gì trong khi tòa đang xử.

Chỉ trích: Trao quyền quyết định quá lớn cho những người dân thường phần lớn chẳng biết luật. Tệ hơn nữa, việc chọn thành viên bồi thẩm đoàn hoàn toàn do quyết định của quan tòa. Bồi thẩm mất tính công tâm, phần lớn tùy thuộc màu sắc chính trị trong địa phận của quan tòa. Chẳng hạn chọn thành viên bồi thẩm trong New York là thành phố bầu cho DC tới 70%-80%, tất nhiên không có cảm tình với tội phạm bảo thủ hay CH, hầu hết có thành kiến chống Trump, kết án Trump bất cần yếu tố nào khác. Phe chống Trump bây giờ kiện Trump lung tung, đủ mọi chuyện, nhưng thường nghiên cứu trước để kiện ở những khu vực chống Trump. Trên thực tế, ta đã thấy nhiều chuyện quái dị: di dân lậu bị bắt tại Texas, nhưng lại kiện ở San Francisco.

3. Quan tòa -judges-

Quan toà cũng có cấp liên bang, tiểu bang hay quận.

Quan tòa liên bang -federal judges-, do TT bổ nhiệm mãn đời, với sự phê chuẩn của thượng viện; quan tòa liên bang cũng có nhiều cấp: cấp quận thấp nhất, cấp kháng án, và cấp Tối Cao Pháp Viện liên bang. Điều cần ghi nhận là tòa kháng án chỉ có quyền quyết định về cách xử án và kết án có tuân hành đúng thủ tục pháp lý hay không, không có quyền quyết định lại có tội hay không có tội, tuy nhiên nếu tòa kháng án phán tòa dưới đã vi phạm thủ tục, hay vi phạm luật gì đó, thì phán quyết của tòa dưới, kể cả quyết định tuyên án, có thể bị lật ngược lại.
Quan tòa tiểu bang -state judges-, tùy tiểu bang, có thể do thống đốc bổ nhiệm có nhiệm kỳ, và được thượng viện tiểu bang phê chuẩn, hay được dân bầu với nhiệm kỳ nhất định. Ở đây, ta thấy ngay quan tòa liên bang công tâm, ít bị chi phối bởi áp lực chính trị hơn, tuy vẫn không hoàn hảo.

Quyền hạn cũng khác biệt tùy vụ, quan tòa có khi toàn quyền kết tội rồi tuyên án, có khi chỉ có quyền tuyên án trong khi bồi thẩm đoàn quyết định có tội hay không.

Ngoài ra, cũng có nhiều tòa với trách nhiệm đặc biệt và giới hạn, như tòa di trú, hay tòa kinh doanh nhỏ,…

Cấp cao nhất, coi như toàn quyền quyết định mọi việc liên quan đến Hiến Pháp như diễn giải, thi hành Hiến Pháp là Tối Cao Pháp Viện cấp tiểu bang -liên quan đến Hiến Pháp tiểu bang- và liên bang -liên quan đến Hiến Pháp liên bang. Phán quyết của TCPV là quyết định tối hậu không có tòa nào có quyền thay đổi. TCPV liên bang thường thụ lý những vụ án liên quan đến Hiến Pháp, đến ranh giới quyền hạn liên bang và tiểu bang, không bao giờ thụ lý những vụ tố tụng dân sự thường.

Phán quyết của quan tòa thường chỉ có hiệu lực trong vụ án đang xử thôi. Tuy nhiên, cũng có trường hợp đặc miễn phán quyết có hiệu lực cho tất cả những trường hợp tương tự trên khắp nước, do chính quan tòa quyết định, gọi là ‘national injunction’. Đây là trường hợp đặc miễn để bảo đảm công bằng cho dân cả nước, tránh trường hợp người kiện và người bị kiện được xử cách này mà trên cả nước cũng trong trường hợp tương tự lại bị xử khác.

Chỉ trích: quan tòa dù sao cũng là … người, có đủ hỷ nộ ái ố, nhất là có quan điểm chính trị cấp tiến hay bảo thủ,… nên không tránh được việc các quan tòa diễn giải luật rồi ra phán quyết theo hỷ nộ ái ố riêng tư, hay theo quan điểm chính trị riêng tư, có khi bất chấp luật hiện hành.

Điểm nổi bật là dưới thời Trump hiện nay, các quan tòa lộng hành, khai thác quyền lực của mình tối đa, phần lớn là chống Trump, đã ra hàng loạt phán quyết bất lợi cho Trump. Việc các quan tòa phe đảng ra phán quyết phe đảng có hậu quả là trong các vụ kiện, các luật sư bên kiện thường nghiên cứu và khởi kiện chống Trump tại những tòa trong các tiểu bang cấp tiến chống Trump như Washington DC, Cali, New York, Massachusetts, Illinois,… với quan tòa cấp tiến do những TT DC cấp tiến như Clinton, Obama, Biden bổ nhiệm, không ưa Trump, có nhiều triển vọng đi đến những phán quyết bất lợi cho Trump.

Đã vậy, những quan tòa này cũng lộng quyền khai thác tối đa quyền ra phán quyết áp dụng trên cả nước -national injunctions- để cản Trump trên cả nước, đặc biệt là những biện pháp của Trump trong vấn đề di dân lậu, với mục đích cản việc truy lùng và trục xuất di dân lậu, bất lợi cho đảng DC.

Một điều hiển nhiên tất cả đều đã chứng kiến: hầu hết các phán quyết của họ đều đã bị các tòa kháng án cấp trên hay thậm chí Tối Cao Pháp Viện Liên Bang bác bỏ, lật ngược lại, nhưng họ vẫn kiên trì trong sự ngoan cố của họ. Tại sao? Chỉ vì thứ nhất, họ vẫn tin tưởng vào cái lý của họ bất chấp các tòa trên, và thứ nhì, dù muốn hay không thì các phán quyết của họ cũng giúp trì hoãn được các biện pháp của TT Trump. Trì hoãn được ngày nào hay ngày nấy.

E. ĐIỂM MẠNH/YẾU

Trước hết, ta coi qua chuyện ‘national injunctions’.

Trên nguyên tắc, đây là những phán quyết mang tính đặc miễn, cần thiết cho việc áp dụng luật một cách công bằng cho dân cả nước. Nhưng trong tình trạng hiện nay, thủ tục này đã bị lạm dụng, khai thác tới mức lố bịch, đưa đến tình trạng bất cứ một quan tòa nhí cấp quận -district- bằng hạt tiêu nào, cũng tự cho mình nhiều quyền hơn tổng thống liên bang do dân của cả 50 tiểu bang bầu, áp đặt phán quyết của mình trên cả nước. Chuyện này đã bị Trump kiện lên tới TCPV liên bang.

TCPV đã ra phán quyết giới hạn quyền ra ‘national injunctions’ trong những trường hợp thật đặc biệt thôi. Cũng như không, vì luật ‘đặc biệt’ này đã có từ trước nhưng không cản được các quan tòa nhí lạm dụng. Tuy nhiên, kể từ giờ, chính quyền Trump có quyền kháng cáo lên tới TCPV liên bang nên ít ra đã có TCPV làm rào cản chống lạm dụng. Dù vậy, các quan tòa nhí vẫn ngoan cố khai thác, ít ra cũng để trì hoãn việc thi hành biện pháp của Trump vì thủ tục kháng cáo lên tới TCPV khá nhiêu khê và mất thời giờ. Một cách câu giờ cản Trump cũng đang thịnh hành: quan tòa ra lệnh không cho thi hành biện pháp của Trump trong khi chờ tòa nghiên cứu rồi xử, có thể kéo dài vô tận.

Vai trò thật sự của quan tòa là ‘diễn giải và thi hành luật hiện hành’ đã biến thành ‘chế ra luật để chống chính sách của Trump’.

Nói chung hệ thống tư pháp Mỹ có điểm mạnh nhưng cũng không hoàn hảo.

Điểm mạnh:

Hệ thống tư pháp Mỹ có điểm mạnh lớn và hiển nhiên nhất là tính độc lập ngược hẳn với tư pháp các xứ độc tài và CS là hoàn toàn lệ thuộc vào chính quyền, thậm chí còn là công cụ đàn áp của hành pháp. Phán quyết của quan tòa, tới tổng thống cũng phải tuân thủ. Trump có cứng cựa tới đâu cũng không thể cãi hay phớt lờ một phán quyết của bất cứ một quan tòa nào, mà cùng lắm chỉ có quyền kháng cáo lên tòa trên, cuối cùng là TCPV, mà một khi TCPV ra quyết định, là tổng thống cũng xếp re.

Không hoàn hảo:

Các quan tòa được bổ nhiệm mãn đời mà lại có quá nhiều quyền tuyệt đối đưa đến tình trạng nhiều quan tòa có thể khai thác, lạm dụng, lạm quyền tới mức lố bịch không ai kiểm soát được nữa. Nhiều người đã thắc mắc các quan tòa đang diễn giải luật đã có, hay đang tự chế ra luật mới? Việc này đã trở thành một vấn đề nghiêm trọng cần cải cách vì quá nhiều hậu quả quá tai hại là nhiều quan tòa đã công khai khoác áo cuồng chống Trump không còn e lệ gì nữa, thậm chỉ cản luôn nhiều chính sách của Trump trong khi Trump đã được dân cả nước bầu lên để thực thi những chính sách đó. Nhất là trong tình trạng hiện hữu khi quá nhiều quan tòa trở thành hoạt động viên -activist- tích cực nhất, công khai mượn ghế quan tòa để tranh đấu cho một mục tiêu chính trị nào đó, coi luật lệ hiện hành như pha, mà chỉ nghĩ đến quyền hành gần như vô giới hạn của chính mình.

Đưa đến một hậu quả mới lạ nữa là việc bổ nhiệm quan tòa, từ cấp quận nhỏ nhất tới cấp TCPV liên bang, đã hoàn toàn bị chi phối bởi chính trị, với hành pháp bổ nhiệm quan tòa theo ‘phe mình’ -cấp tiến hay bảo thủ- trong khi thượng viện phê chuẩn cũng theo tiêu chuẩn ‘phe mình’ luôn. Thủ tục bổ nhiệm và phê chuẩn đã trở thành những cuộc chiến đẫm máu tuy không súng đạn. Tới độ truyền thông cũng trở thành những quân lính xông ra chiến trường đánh nhau túi bụi, loan tin và viết bình luận với đầy thành kiến phe đảng.

Ở đây, xin giải thích thêm cho rõ: cấp tiến hay bảu thủ trong ngành tư pháp mang ý nghĩa hoàn toàn khác với định nghĩa chính trị. Trong tư pháp, bảo thủ mang ý nghĩa tuân thủ tuyết đối Hiến Pháp, trong khi cấp tiến có nghĩa là diễn giải Hiến Pháp theo chuyển hướng của thời thế.

Những cái không hoàn hảo này đã đưa tới tình trạng dân Mỹ nói chung đã mất gần hết tin tưởng vào hệ thống công lý. Mà đây hiển nhiên là một đe dọa khổng lồ cho thể chế chính trị Mỹ, cho quy chế ‘tam quyền phân lập’. Nếu vai trò kiểm soát hành pháp và lập pháp của ngành tư pháp không còn được tin tưởng nữa thì lấy gì để bảo đảm cho sự sống còn của thể chế chính trị Mỹ nữa?

Việc mất tin tưởng được thể hiện rõ nét nhất khi đọc thấy một phán quyết nào đó của bất cứ một quan tòa nào, thì phản ứng đầu tiên của người dân là đặt ngay câu hỏi ‘ai là quan tòa, do ai bổ nhiệm?’. Đúng ra, không ai nên đặt câu hỏi này nếu tất cả các quan tòa đều công tâm, diễn giải và tôn trọng tuyệt đối luật hiện hành. Khi hỏi tên thì có nghĩa là muốn biết quan tòa là ai, là người như thế nào, có quan điểm chính trị như thế nào, chứ không ai thắc mắc luật nào hết.

F. TRUMP

TT Trump bị kiện cả triệu vụ, phần lớn đều là kiện lăng nhăng lấy tiếng hay lấy tiền hay… vì ghét Trump. Tuy nhiên, có một số vụ nghiêm trọng:

Dùng tiền vận động tranh cử bịt miệng cô đào phim ‘người lớn’ Stormy Daniels. Một đại bồi thẩm đoàn truy tố Trump tới 34 tội hình sự. Đây là truy tố -indictment- của đại bồi thẩm đoàn, tuyệt đối không có nghĩa là Trump đã bị kết tội, chỉ là ‘khuyến cáo của đại thẩm đoàn để truy tố ra tòa’ thôi. Đám vẹt u mê la hoảng Trump đã bị kết tội chỉ phơi bày cái dốt của chúng. Kết quả hiện nay: quan tòa ra quyết định tha bổng, ngưng truy tố, gọi là ‘unconditional discharge’.
Hãm hiếp cô Jean Carroll. Đây là tội dân sự -civil trial- và một bồi thẩm đoàn đã kết án Trump không phải vì tội ‘hãm hiếp’ mà chỉ là có tội xách nhiễu tình dục. Chuyện quái lạ là một bồi thẩm gồm một tá người, chẳng một ai hiện diện khi câu chuyện xảy ra, nhưng lại biết KHÔNG có hãm hiếp mà chỉ có xách nhiễu tình dục. Vụ án còn đang bị kháng án, chưa ngã ngũ.
Phóng đại tài sản, lừa ngân hàng. Đây là tội dân sự, không có bồi thẩm đoàn. Quan tòa đơn phương truy tố dựa trên khuyến cáo của công tố New York, kết án và phạt Trump gần nửa tỷ đô. Vụ án đã bị tòa kháng án cấp trên hủy bỏ vì trừng phạt quá đáng, vi phạm Tu Chánh Án Thứ Tám của Hiến Pháp liên bang -kết án quá đáng-, phản ảnh thành kiến cá nhân của quan tòa, không còn theo luật, mất công tâm.

Can dự bầu cử Georgia. Đây cũng là truy tố dân sự của một công tố quận Fulton của Georgia. Công tố và quan tòa đều bị loại ra khỏi vụ án vì thông đồng qua lem nhem tình dục. Quan tòa thay thế đã hủy bỏ vụ kiện vì thiếu căn bản pháp lý.
Lưu giữ hồ sơ mật tại tư gia. Truy tố bởi công tố đặc biệt Jack Smith, chưa ra tòa thì Trump đắc cử TT, công tố quyết định thu hồi vụ án, không truy tố Trump nữa. Công tố đặc biệt đang bị hạ viện điều tra vì nghi ngờ tính phe đảng.